Đá thạch anh là gì? Phân loại, đặc điểm và cách nhận biết cơ bản
Thạch anh (quartz) là khoáng vật có công thức hoá học SiO₂ — silic dioxit. Nó chiếm khoảng 12% vỏ Trái Đất và là khoáng vật phổ biến thứ hai sau nhóm fenspat. Chính vì phổ biến nên thạch anh xuất hiện ở rất nhiều nơi, với rất nhiều màu và rất nhiều mức giá khác nhau — điều làm nhiều người mua lần đầu bối rối.
Vì sao cùng gọi là thạch anh mà nhìn khác nhau đến vậy
Bản chất hoá học của mọi viên thạch anh đều giống nhau. Cái khác nằm ở tạp chất và điều kiện hình thành:
- Màu sắc đến từ nguyên tố vi lượng lẫn trong tinh thể. Một lượng sắt rất nhỏ cộng với phóng xạ tự nhiên trong lòng đất cho ra màu tím. Titan hoặc mangan cho sắc hồng. Nhôm kèm bức xạ cho màu khói xám đến đen.
- Bao thể — những sợi, vảy, tinh thể khác bị kẹt bên trong khi thạch anh kết tinh — tạo ra thạch anh tóc, thạch anh ưu linh, thạch anh dâu.
- Tốc độ nguội quyết định tinh thể to hay nhỏ, trong hay đục.
Nói cách khác, hai viên trông không liên quan gì đến nhau vẫn có thể là cùng một khoáng vật. Đây là lý do bảng giá thạch anh trải rất rộng.
Các loại thạch anh thường gặp ở Việt Nam
Thạch anh tím (Amethyst)
Màu từ tím nhạt như hoa cà đến tím đậm ánh đỏ. Đây là loại được tìm nhiều nhất. Thạch anh tím thường về dưới dạng bông (cụm tinh thể mọc trong hốc đá), trụ, quả cầu và vòng tay. Nguồn phổ biến là Brazil, Uruguay và một phần trong nước.
Một điểm ít người để ý: thạch anh tím phai màu khi phơi nắng lâu. Bông thạch anh tím đặt sát cửa sổ hướng tây vài năm sẽ nhạt đi thấy rõ. Đây là đặc tính vật lý bình thường, không phải dấu hiệu hàng giả.
Thạch anh tóc (Rutilated Quartz)
Bên trong nền thạch anh trong suốt có những sợi mảnh — thực chất là tinh thể rutil (titan dioxit), tourmaline hoặc actinolit. Sợi vàng ánh kim gọi là tóc vàng, sợi đen là tóc đen, sợi đỏ nâu là tóc đỏ.
Giá trị của thạch anh tóc phụ thuộc rất nhiều vào độ trong của nền và độ đẹp của búi tóc. Nền càng trong, sợi càng rõ và sắp xếp càng có hình thù thì càng được ưa chuộng.
Thạch anh hồng (Rose Quartz)
Màu hồng phấn, thường đục chứ ít khi trong suốt. Loại trong suốt hoàn toàn rất hiếm. Thạch anh hồng hay được chế tác thành vòng tay, quả cầu và tượng nhỏ.
Thạch anh vàng (Citrine)
Màu vàng nhạt đến vàng mật ong. Cần lưu ý: phần lớn citrine trên thị trường thế giới là thạch anh tím đã qua xử lý nhiệt. Đây là cách xử lý được ngành đá quý chấp nhận, nhưng người bán có trách nhiệm nói rõ. Citrine tự nhiên thường có màu nhạt và ngả khói hơn.
Thạch anh đen / khói (Smoky Quartz)
Từ xám khói nhạt đến gần như đen. Ở Việt Nam nhiều nơi gọi là đá hắc ngà. Loại đen sâu và đồng đều thường được làm quả cầu, trụ và vòng nam.
Thạch anh ưu linh (Phantom Quartz)
Bên trong nhìn thấy "bóng ma" của một tinh thể nhỏ hơn — dấu vết một lần kết tinh bị gián đoạn rồi tiếp tục. Mỗi viên một hình, gần như không có hai viên giống nhau.
Bốn dấu hiệu cơ bản của thạch anh tự nhiên
Đây là những quan sát ai cũng làm được, không cần thiết bị. Chúng không thay thế giấy kiểm định, nhưng đủ để loại bớt hàng rõ ràng có vấn đề.
- Cảm giác lạnh. Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh và nhựa. Áp lên má, đá tự nhiên cho cảm giác mát lâu hơn; nhựa ấm lên gần như tức thì.
- Bọt khí tròn đều. Soi đèn pin, nếu thấy nhiều bọt khí hình cầu hoàn hảo rải đều thì khả năng cao là thuỷ tinh đúc. Bao thể trong đá tự nhiên thường có hình dạng bất quy tắc.
- Vết xước. Thạch anh có độ cứng 7 trên thang Mohs, cứng hơn dao thép thường (~5,5) và hơn kính cửa (~5,5). Một viên "thạch anh" bị lưỡi dao làm xước là đáng ngờ. Lưu ý thử ở chỗ khuất.
- Sự không hoàn hảo. Đá tự nhiên hầu như luôn có vết, mây, đường nứt nhỏ. Một lô hàng chục viên trong veo và giống hệt nhau nên làm bạn đặt câu hỏi.
Thạch anh trong phong thuỷ
Trong quan niệm phong thuỷ dân gian, thạch anh được xếp theo màu vào ngũ hành: tím và hồng thuộc Hoả, vàng và nâu thuộc Thổ, trắng trong thuộc Kim, đen thuộc Thuỷ, xanh lục thuộc Mộc. Người ta chọn màu hợp mệnh rồi mới chọn hình dáng và kích thước.
Cần nói rõ: đây là tập tục văn hoá, không phải kết luận khoa học. Đá không chữa bệnh và không thay thế điều trị y tế. Giá trị thật của một viên đá đẹp nằm ở khoáng vật học, tay nghề chế tác và cảm giác của người đeo.
Chọn mua như thế nào
Thị trường thạch anh phân tầng rất rõ. Cùng một tên gọi, hàng có thể chênh nhau nhiều lần tuỳ độ trong, độ đồng màu, kích thước, có bao thể đẹp hay không, và tay nghề mài. Thay vì hỏi "loại này bao nhiêu tiền", nên hỏi cụ thể hơn:
- Đá tự nhiên hay đã qua xử lý? Xử lý gì?
- Có giấy kiểm định không, của đơn vị nào?
- Ảnh chụp có phải chính viên sẽ giao không?
- Chính sách đổi trả ra sao nếu đá không giống mô tả?
Bốn câu này lọc được phần lớn rủi ro, kể cả khi bạn chưa biết gì về khoáng vật học.